Skip to main content
Hygyrchedd y safle

Covid-19: Gwybodaeth, arweiniad ac adnoddau i'ch cefnogi trwy'r pandemig

Tudalen hafan Covid-19

Unigrwydd a Covid-19

07 Medi 2020
Dr Deborah Morgan, Uwch Swyddog Ymchwil yn y Ganolfan Heneiddio Arloesol

Ers Mawrth 2020 mae’r byd wedi newid mewn sawl ffordd o achos pandemig COVID 19. Canlyniad annisgwyl y pandemig yw ei fod wedi dod â’r mater o unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol i’r amlwg. Wrth i bobl o bob oedran cychwyn ar gyfnod cloi, daeth unigrwydd a theimlo’n ynysig yn deimladau mwy amlwg o'n bywydau bob dydd. Gyda phobl o bob oed yn cael profiad o unigrwydd ac arwahanrwydd, maent yn cael gwerthfawrogiad newydd o'r anawsterau a wynebai unigolion yr oedd unigrwydd ac unigedd yn realiti byw iddynt cyn y pandemig.

Mae unigrwydd yn rhywbeth rydyn ni wedi clywed llawer amdano yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Eto, er y gallai llawer ohonom fod wedi cael profiad o unigrwydd dros dro (unigrwydd sy’n mynd a dod) wrth wynebu profiadau newydd neu mewn sefyllfaoedd newydd, fel dechrau swydd neu fynd i’r brifysgol, neu weithiau pan rydym yn treulio amser ar ein pennau ein hunain, a phawb arall yn ymddangos yn brysur. I eraill, dyw'r teimlad o unigrwydd byth yn diflannu. Rydym yn gwybod y gall unigrwydd gael ei sbarduno gan nifer o bethau, ond yn enwedig y newidiadau mawr mewn bywyd fel mamolaeth, ymddeoliad, profedigaeth, dechrau salwch neu anabledd, neu gyfrifoldebau gofalu. Mae'r pwyntiau trosglwyddo hyn yr un mor berthnasol ar ôl pandemig gan fod y firws wedi newid bywydau rhai pobl am byth.

Ar ddechrau’r pandemig rhagwelir y byddai hunan ynysu yn cynyddu teimladau o unigrwydd yn y tymor byr r ein hiechyd meddwl, mae’r effaith ar ein hiechyd corfforol yn llai sicr.

I’r mwyafrif o bobl sy’n dod i gysylltiad â Covid 19, gall hunan-ynysu gynyddu teimladau o unigrwydd dros dro. Ond wrth i ni ddychwelyd i rywbeth tebyg i fywyd normal mae'r ‘unigrwydd COVID’ hwn yn debygol o leihau wrth i'r cyfyngiadau godi. Er hynny, i’r unigolion hynny sy’n byw ar eu pennau eu hunain, neu sydd â chyflyrau iechyd sylfaenol ac sydd mewn mwy o berygl o unigrwydd cronig, gall bywyd ar ôl COVID fod yn beth brawychus iawn. Lle i rai, mae’r symudiad i weithio o adref yn debyg i fod yn nodwedd barhaol, gyda llawer o gyflogwyr mawr am gymryd hyn fel cyfle i leihau maint swyddfeydd, o blaid gweithio o bell. Bydd gan hyn oblygiadau gwirioneddol i unigolion sy'n byw ar eu pennau eu hunain sy'n ofni'r effaith y bydd gweithio gartref yn y tymor hir yn ei gael ar eu hiechyd meddwl, unigrwydd a'u hynysrwydd cymdeithasol. Er gall eraill, sydd wedi bod yn cysgodi, fod yn wyliadwrus ac ofni dychwelyd i weithgareddau cymdeithasol grŵp a fynychwyd fel ffordd o atal teimladau o unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol. Ac eto, mae yna bethau y gallwn eu gwneud i helpu ein hunain, a’r rhai o’n cwmpas.

Beth allwn ni ei wneud, fel unigolion, ynysu i leddfu neu dynnu sylw oddi wrth unigrwydd?

Un o strategaethau ymdopi’r oedolion hŷn unig yn fy ymchwil, i reoli teimladau o unigrwydd, oedd cymryd rhan mewn gweithgareddau i dynnu sylw o’u hunigrwydd. Roedd sawl un yn hoff o gymryd rhan mewn celf a chrefft, a cherddoriaeth. Mae mynd ymlaen i ddatblygu prosiect rydych chi efallai wedi bod yn ei ohirio, i ymgymryd â hobi nad ydych chi wedi cael amser i’w wneud oherwydd pwysau gwaith yn ffyrdd o dynnu sylw oddi wrth deimladau o unigrwydd. Gall gweithgareddau yr ydych yn ei wneud ar eich pen eich hun, fel darllen, gwrando ar gerddoriaeth neu lyfrau sain, neu arddio, oll helpu i dynnu sylw dros dro oddi wrth y teimladau hynny o unigrwydd.

Rydym yn gwybod bod lleoedd glas a gwyrdd fel y’u gelwir yn dda i lesiant pobl o bob oed, gan helpu i leihau iselder ysbryd a hyrwyddo ymdeimlad o lesiant. Os na allwch fynd allan, mae’n bwysig ceisio cael hyd i le glas neu wyrdd i edrych allan arno, neu i wneud amser i fynd allan yn yr awyr iach, hyd yn oed os mai eistedd ar falconi neu mewn awyr agored yn unig yw hynny. Peidiwch â thanamcangyfrif pŵer yr olygfa o’ch ffenestr, fel y canfu ymchwil gan Dr Charles Musselwhite o’n hadran yma yn Abertawe.

Sicrhewch eich bod yn bwyta’n iawn, yn gorffwys ac yn gwneud rhywfaint o ymarfer corff, ac os oes gennych fynediad at dechnoleg, mae ei ddefnyddio i gadw mewn cysylltiad â phobl yn hawdd iawn.

Peidiwch â bod ofn estyn allan a dweud wrth rywun eich bod chi’n teimlo’n unig. Nid oes cywilydd bod angen pobl eraill yn ein bywydau, ac nid yw’n golygu bod unrhyw beth o’i le â chi, nid ydych wedi methu mewn unrhyw ffordd. Yn aml, mae unigrwydd yn ganlyniad o’n hamgylchiadau, yn enwedig y dyddiau hyn pan mae llawer ohonom wedi ei brofi fel yr oeddem yn bell yn gorfforol oddi wrth ein ffrindiau a theulu.

Cefnogwch y rhai sydd yn hunan-ynysu

Mae yna bethau y gallwn ni oll eu gwneud i gefnogi pobl sy hwyrach yn profi unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol, gwaeth beth fo COVID. Gallwn siarad â’n cymdogion dros wal yr ardd, ffonio ffrind y gwyddom ei fod ar ei ben ei hun neu sy’n gofalu am rywun, estyn allan i’r rhai yn eich ardal gyfagos, Mae enghreifftiau gwych o unigolion yn gwneud hynny yn ystod yr argyfwng hwn yn barod, does dim rhaid iddo stopio nawr ein bod ni'n dechrau dychwelyd i ryw fath o normalrwydd. Gall pob un ohonom wirio cymdogion bregus, gan gynnig siopa, meddyginiaeth neu gynnig cyfeillgarwch mewn sgwrs.

Gall gwneud yr amser i eraill a’r gweithredoedd bach caredig hyn fynd yn bell i rywun sy’n teimlo’n unig, a bod yn wir help i unigolion sy’n hunan-ynysu, fel eu bod yn gwybod nad ydyn nhw ar eu pennau eu hunain. Hyd yn oed os na allwn ni fod mewn cysylltiad corfforol â phobl, gallwn oll gysylltu â chymdogion, teulu a ffrindiau.

Beth allwn ei wneud fel cymunedau

Dangosodd y llifogydd yn Ne Cymru yn gynharach yn y flwyddyn bŵer cymunedau i gefnogi ei gilydd trwy gyfnodau anodd. Mae’r pandemig hyn wedi bod yn un o’r amseroedd hynny, ac fel cymunedau rydyn ni’n gwybod pwy sy’n agored i niwed, a gallai fod dal angen cymorth. Ynghanol y pandemig mae grwpiau cefnogol wedi ymddangos ar gyfryngau cymdeithasol ar draws y wlad, a chynnig gweithgareddau o bell.

Er na all cyfathrebu digidol ddisodli rhyngweithio wyneb yn wyneb, gallwn ddysgu o'r pandemig. Gallwn ddysgu sut i wneud pethau'n wahanol, sut i helpu pobl sy'n byw yn ein cymuned, a sut i ddod yn gymuned fwy tosturiol. Gallwn ddefnyddio technoleg, neu’r ffôn i wirio pobl. Os ydych chi’n gweithio o adref, gallwch ddefnyddio technoleg i gysylltu â chydweithwyr i gymdeithasu, yn hytrach nag ond i gael ‘cyfarfod gwaith’? Mae hynny’n rhywbeth yr ydym ni, fel tîm yn y Ganolfan Heneiddio Arloesol a’r Ganolfan Ymchwil Heneiddio a Dementia, wedi bod yn gwneud yn wythnosol ac mae’n helpu. Rydym wedi bod yn edrych ar ffyrdd y gallwn gefnogi oedolion hŷn, a helpu i’w cadw’n gysylltiedig, a sut y gallwn ddefnyddio ein hymchwil i helpu pobl mewn ffyrdd ymarferol i gadw mewn cysylltiad.

Ond mae’n bwysig hefyd i ni beidio anghofio’r rhai heb fynediad at dechnoleg. Mae’n cymryd dau funud i ofalu bod rhywun rydyn ni’n ei adnabod yn lleol yn iawn, neu i ofyn a oes angen unrhyw beth arnyn nhw. Does dim rhaid i ni agosáu yn gorfforol i wneud yn siŵr bod nhw’n iawn a chael sgwrs gyflym. Os ydym yn mynd i siopa, gallwn ddod i’r arfer o ofyn a oes angen unrhyw beth ar unrhyw un arall. Gallwn ddefnyddio’r ffôn i gael coffi rhithwir, siarad am lyfrau, ffilmiau neu’r llinell stori ddiweddaraf ar eich hoff opera sebon. Y pethau bychain sy’n helpu'r rhai sy'n aros yn unig ac yn ynysig yn y byd ôl-bandemig.

Mae pŵer y gweithredoedd caredigrwydd bach hyn yn fwy na’r hyn yr ydych yn ei feddwl. Dangosodd fy ymchwil y gall y gweithredoedd bach hyn o garedigrwydd wneud gwahaniaeth enfawr i berson unig. Canfu oedolion hŷn a oedd yn unig fod cael rhywun i ffonio neu gynigion o gefnogaeth a chymorth ymarferol, oll yn eu helpu i deimlo’n llai ar eu pennau eu hunain ac atal rhai pobl rhag i’r cyflwr o fod yn unig droi’n un cronig. Mae hyn yn arbennig o bwysig i’r unigolion hynny nad oes ganddynt unrhyw deulu efallai, neu’r rhai sydd wedi bod trwy brofedigaeth yn ddiweddar.

Wrth i ni ddychwelyd at rywfaint o normalrwydd mae'n bwysig cofio y bydd bywyd rhywun wedi newid y tu hwnt i gydnabyddiaeth, pobl sydd wedi profi colled a thrawma. Bydd y rhai sydd wedi gofalu am y rhai sydd wedi bod yn sâl a'n poblogaeth hŷn mewn cartrefi gofal yn cael profiadau trawma o’r ychydig fisoedd diwethaf. Efallai eu bod yn teimlo'n unig ac yn ynysig hefyd, ar ôl bod i ffwrdd o deulu a ffrindiau wrth gefnogi eraill. Bydd y gefnogaeth a’r caredigrwydd a gynhigiwyd gennym yn ystod y pandemig yr un mor bwysig nawr, i gefnogi’r rhai a gefnogodd ni.

Felly byddwch yn garedig, edrychwch ar ôl eich gilydd, ond hefyd gofalwch am eich iechyd corfforol a meddyliol eich hun ac arhoswch yn ddiogel.

Adnoddau

Yn wreiddiol cafodd y blog hwn ei gyhoeddi ar wefan y Ganolfan Heneiddio Arloesol - COVID-19 ac unigrwydd.

Dewch yn ôl i'n blog yn rheolaidd i ddysgu am ymchwil barhaus yn y sector gofal cymdeithasol a sut y gall y dystiolaeth gefnogi'ch ymarfer yng Nghymru.

Os ydych chi eisiau gwybod mwy am ein blog ymchwil a thystiolaeth, cysylltwch â ni yn ymchwil@gofalcymdeithasol.cymru.