Skip to main content
Hygyrchedd y safle

Covid-19: Gwybodaeth, arweiniad ac adnoddau i'ch cefnogi trwy'r pandemig

Tudalen hafan Covid-19

Dysgu o weminarau: effaith Covid-19 ar bobl yr effeithir arnynt gan ddementia

13 Gorffennaf 2020
Nigel Hullah, Cadeirydd Gweithgor Dementia y 3 Cenedl

Mae ‘Gweithgor Dementia y 3 Cenedl’ yn weithgor o bobl sy’n byw gyda dementia ledled Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Mae’r aelodau’n dod o’r tair gwlad, gan greu rhwydwaith o leisiau ar ddementia sy’n gallu arwain prosiectau rhanbarthol.

A minnau’n Gadeirydd ‘Gweithgor Dementia y 3 Cenedl’, rwyf wedi helpu i gyflwyno cyfres o weminarau ynglŷn ag effaith Covid-19 ar bobl yr effeithir arnynt gan ddementia. Mae’r gweminarau wedi denu llawer o gyfranogiad a chefnogaeth, gan ysgogi cryn drafodaeth ddilynol. Mae aelodau ein panel wedi bod yn gymysgedd o weithwyr proffesiynol, gofalwyr a phobl â phrofiad bywyd, i roi ystod eang o safbwyntiau i ni.

Mae pobl sydd â phrofiad bywyd yn cynllunio a darparu strwythur a chynnwys y gweminarau, felly'r dystiolaeth a’r cyfraniadau yw’r hyn sy'n bwysig i ‘Weithgor Dementia y 3 Cenedl’ a’r aelodaeth ehangach. Mae dull ar waith i’r aelodaeth ehangach awgrymu themâu a phynciau ar gyfer y gweminarau, ac anogir cyfranogwyr i bostio sylwadau yn y bylchau testun ac estyn allan i ffurfio cysylltiadau. Mae’r rhain yn arbennig o brysur ac wedi bod yn llwyddiannus iawn.

Rydym hefyd yn hwyluso digwyddiadau cymdeithasol dydd Sadwrn/dydd Sul i aelodau, ac mae’r rhain wedi bod yn boblogaidd iawn. Mae’r fformat yn fwy hamddenol na’r gweminarau, heb agenda – dim ond awr o sgwrsio a chyfeillgarwch, sy’n caniatáu i bobl gael seibiant o’r cyfyngiadau symud a chyfle i gysylltu â phobl eraill. Cynhelir yr holl weithgareddau hyn trwy’r rhaglen rithwir ZOOM.

Felly, beth rydym ni wedi’i ddysgu?

Yn ogystal â bod yn unedig yn erbyn dementia, rydym bellach yn unedig yn erbyn Covid-19 hefyd. Mae cynifer o aelodau’n dilyn y canllawiau cyfyngiadau symud i’r llythyren ac yn bod yn gyfrifol wrth aros yn ddiogel. Fodd bynnag, mae llawer o bobl wedi dweud eu bod yn ofni colli sgiliau o ganlyniad i ynysu.

Roedd ofnau pobl sy’n byw gyda dementia yn cynnwys:

  • colli sgiliau a gaffaelwyd (cymdeithasol ac addasol)
  • ymddieithrio o gyfeillion a chysylltiadau o ganlyniad i ddiffyg ymgysylltiad rheolaidd
  • colli annibyniaeth
  • gorfod ailddysgu llawer o weithgareddau (fel defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus a theithio’n annibynnol i ddigwyddiadau a siopa).

Deëllir y straen sy’n gysylltiedig â rôl ofalu yn dda, ond deëllir hefyd fod gofalu am rywun sydd â dementia yn achosi pwysau ychwanegol yn ystod cyfyngiadau symud.

Roedd y pwysau ychwanegol ar y rhai sy’n gofalu am bobl sy’n byw gyda dementia yn cynnwys:

  • diffyg argaeledd meddyginiaethau
  • diffyg argaeledd danfoniadau bwyd
  • bod yr unigolyn yn eu gofal yn cael trafferth deall pam oedd ei drefn ddyddiol wedi newid oherwydd y cyfyngiadau symud
  • tynnu gwasanaethau wyneb yn wyneb yn ôl (er bod hyn yn ofyniad, mae’n anodd i’r bobl yr effeithir arnynt ei ddeall, gan achosi iddynt, yn anochel, deimlo eu bod wedi’u gadael)
  • ofn na fyddai’r gwasanaethau hyn ar waith ar ôl y cyfyngiadau symud.

Roedd diffyg lle i ofalwyr ymadfer o’r straen sy’n gysylltiedig â gofalu, a orfodwyd gan y gofynion cyfyngiadau symud, yn bwnc llosg. Roedd gofalwyr yn teimlo nad oedd asesiad o’r effaith wedi cael ei gynnal gyda nhw ynglŷn ag effaith colli’r gwasanaethau cymorth, ac nad oedd strategaethau wedi’u rhoi ar waith i ddelio â’u pryderon.

Roedd y cyfranogwyr yn pryderu ynglŷn â gorflinder meddyliol, emosiynol a chorfforol gofalwyr, a faint o amser y byddai ei angen i adfer y cydbwysedd a’r dynamig rhwng gofalwr a’i anwylyd, cleient neu ddefnyddiwr gwasanaeth. Cydnabuwyd bod rhaid gwneud rhywfaint o ‘waith trwsio’. Nid ydym yn gwybod ar hyn o bryd beth fydd y canlyniadau terfynol, ond derbynnir y bydd yr effaith yn fwy nag un feddygol yn unig. Mae angen i ddarparwyr gwasanaethau ddeall bod llawer o’r pryderon a godwyd yn ymwneud ag ofnau pobl â dementia ynglŷn ag ailgydio mewn gweithgareddau ar ôl y cyfyngiadau symud, a phryderon y byddai’r cymorth sy’n angenrheidiol ar waith fel yr oedd cyn Covid-19.

Awgrymodd y cyfranogwyr y bydd angen i ni feddwl yn ofalus ynglŷn â sut i ailymgysylltu ar ôl i’r cyfyngiadau symud gael eu llacio. Bydd angen iddo fod ar gyflymder cytunedig, nid un a ysgogir gan hwylustod, pan fydd y mesurau cadw pellter cymdeithasol yn newid. Teimlai llawer o gyfranogwyr y gallent ddod yn fwy dibynnol ar eu gofalwyr wrth iddynt addasu’n ôl i’r drefn flaenorol. Er mwyn cyflawni’r addasiad hwn, teimlwyd bod angen i ni ailsefydlu hyder yn ein gilydd a’r gwasanaethau sydd ar gael. Teimlwyd hefyd y gallai’r trydydd sector fod yn hollbwysig yn hyn o beth, gyda chymorth gan sefydliadau fel Cymdeithas Alzheimer, Ffrindiau Dementia, Deep ac eraill yn allweddol i lwyddiant ailaddasu.

Casgliad

Mae arferion sy’n peri pryder wedi cael eu hadrodd gan wahanol ffynonellau cyfryngau ac mewn gwahanol leoliadau daearyddol ledled y Deyrnas Unedig.

Mae’r arferion hyn sy’n peri pryder yn cynnwys:

  • gwrthod gadael i bobl sy’n byw gyda dementia gael eu derbyn i’r ysbyty
  • diffyg profi am antigenau ymhlith y rhai sydd naill ai’n byw neu’n gweithio mewn cartrefi gofal, neu’r rhai sy’n symud i mewn
  • diffyg cyfarpar diogelu personol (PPE) mewn cartrefi gofal
  • llofnodi nifer fawr o ffurflenni DNAR (na cheisier dadebru cardio-anadlol).

Mae gweithwyr proffesiynol a’r sector gwirfoddol wedi tynnu sylw at yr effeithiau hyn ac yn gweithio’n galed i’w lliniaru. Mae tystiolaeth sy’n dod i’r amlwg yn codi cwestiynau ynglŷn â’r ffaith bod pobl sy’n byw gyda dementia yn agored iawn i salwch difrifol neu farwolaeth o ganlyniad i Covid-19, a gallai diffyg cydnabyddiaeth o hynny barhau. Mae angen ymchwilio ymhellach i effeithiau cyfyngiadau symud hirfaith a/neu ryddhau o’r ysbyty ar ôl Covid-19. Mae’r pandemig Covid-19 wedi cael effaith negyddol ar ofal dementia yn y Deyrnas Unedig ar sawl lefel, a bydd angen gwneud rhagor o waith ymchwil tymor hir i lwyr ddeall goblygiadau hyn.

Mae’n debygol y bydd y gweminarau a’r digwyddiadau cymdeithasol dydd Sadwrn/dydd Sul yn parhau ar ôl y cyfyngiadau symud, gan eu bod yn ffordd rad a rhwydd o gysylltu â’r aelodaeth ehangach ac annog ymgysylltiad. Mae hyn yn rhywbeth y byddwn yn parhau i’w annog yn weithredol.

Trosolwg byr iawn yw hwn o ymatebion y weminar, ond byddem yn falch o ymgysylltu trwy @3NDWG neu gallwch ymweld â’n gwefan yn: www.3ndementiawg.org

Dewch yn ôl i'n blog yn rheolaidd i ddysgu am ymchwil barhaus yn y sector gofal cymdeithasol a sut y gall y dystiolaeth gefnogi'ch ymarfer yng Nghymru.

Os ydych chi eisiau gwybod mwy am ein blog ymchwil a thystiolaeth, cysylltwch â ni yn ymchwil@gofalcymdeithasol.cymru.